Overzicht incrustatietegels van een kleiner formaat. 14de eeuw. Collectie Abdijmuseum Ten Duinen.

Van reliëf naar handbeschilderd: een tijdreis door de versierde tegelcollectie van de abdij

Tegels zie je overal. Op de vloer, aan de muur van grootmoeders keuken en in de schouw. Ook in de middeleeuwen waren de mensen al op de hoogte van hoe veelzijdig tegels zijn, niet enkel als vloer maar als versiering. Een simpele tegel werd getransformeerd tot waardig kunstobject en beurde de ruimtes, waaronder de abtswoning en het lavatorium, van de abdij op. Reis in dit artikel mee door de tijd en ontdek de intrigerende collectie van het Abdijmuseum en hoe decoratieve tegels zijn geëvolueerd doorheen de jaren.

Cisterciënzertegels en reliëftegels

De oudste decoratieve tegels zijn de 'cisterciënzertegels' uit de 13de eeuw. Deze tegels bevatten een holle afdruk van o.a. twee kruisende spillen (fig. 1), een bloem (fig. 2) of een kabelmotief (fig. 3). Ze werden gemaakt met een stempel en werden hoogstwaarschijnlijk in de nabije omgeving vervaardigd met lokale klei. Als afwerking werden ze regelmatig nog voorzien van een glazuurlaag.

Uit dezelfde periode is er één type reliëftegel met verheven motief teruggevonden. Het reliëf bevat voorstellingen van twee leeuwen, twee draken, twee vogels op een twijgje en een rankenversiering (fig. 4). Dit soort tegel werd gemaakt met behulp van mallen en behoort tot de vroegste soort decoratieve tegels. Opvallend is dat we met hetzelfde motief een incrustatietegel met ingedrukte afbeelding hebben.

Incrustatietegels of inlegtegels

Een groot deel van de tegelcollectie bestaat uit incrustatietegels (fig. 8), ook gekend als inlegtegels, uit de 13de tot en met de 16de eeuw. Deze tegels bevatten een ingedrukt motief dat nadien werd opgevuld met een witbakkende klei. De bovenzijde werd tenslotte bekleed met loodglazuur. Het eindresultaat was een tegel met een tastbare dimensie en een enorme rijkheid aan verschillende en gedetailleerde motieven. Enkele voorbeelden zijn deze afbeeldingen met voorstellingen van een burcht, een duivelskopje met menselijke en katachtige kenmerken en een draak die vuur of rook lijkt te spuwen (fig. 5, 6, 7).

Handbeschilderde tegels op tinglazuur

De meest bijzondere tegels binnen de collectie zijn de groep handbeschilderde tegels op tinglazuur van ca. 1330. Deze tegels bestaan uit een roodbakkende klei die werd bedekt met een laagje wit-doorschijnend tinglazuur met een beschilderd motief in bruine en groene tinten. Tinglazuur is een email met een bepaalde hoeveelheid tinoxide die zorgt voor de ondoorzichtigheid en egaliteit van de laag. Een verzameling van deze omvang (meer dan 350 fragmenten in totaal) is internationaal uniek en een extreem bijzondere vondst. De hoeveelheid teruggevonden tegels en het kunstenaarschap waarmee ze vervaardigd zijn, bevestigen hun belangrijke positie in ons Europees kunstpatrimonium.

Van deze handbeschilderde tegels hebben we enkelvoudige tegels met afbeeldingen van een persoon, een dier of een fabelwezen, maar ook grotere composities bestaande uit negen tegels met voorstellingen van telkens één tot drie personen.

Een mooi voorbeeld van de dierentegels zijn de voorstellingen van konijnen, die sinds de 13de eeuw bij ons aan de kust voorkomen en nog steeds deel uitmaken van het Koksijdse landschap (fig. 9). Ook de taferelen met vogels, fabelwezens en mensen bieden een intieme blik in de middeleeuwse denkwereld in de eerste helft van de 14de eeuw - waaronder het tafereel van een biddende figuur, een toonbeeld van de ideale middeleeuwse vroomheid (fig. 10).

Spaanse en Antwerpse majolica

Ten Duinen bezit wat behoort tot de vroegst ingevoerde Spaanse majolica in Vlaanderen. De majolica techniek is eveneens gebaseerd op tinglazuur en de witte kleur die het creëert. Deze stuks uit de 15de eeuw met typisch witblauw motief zijn afkomstig uit een atelier in Valencia. Een mooi voorbeeld is de scherf met opschrift ‘fer be’, dit betekent ‘goed handelen’ in de streektaal van Valencia (fig. 11).

Uit een iets latere periode, de eerste helft van de 16de eeuw, hebben we in Ten Duinen ook Antwerpse majolicategels. Ze zijn iets kleurrijker dan hun Spaanse tegenhangers en bevatten fleurige motieven in blauw, wit, oker, paarsbruin en groen – een trend waar de monniken op inpikten (fig. 12). De Antwerpse majolica behoren tot de modernste tegels die werden opgegraven.

Doorheen de tijd evolueerde de stijl van relatief simpele holle afdrukken naar royaal gedecoreerde polychrome beschilderingen – een getuigenis van het veranderend wereldbeeld in de middeleeuwen en de veranderende invloeden van buitenaf. In volgende artikels zoomen we in op de tegels in tinglazuur uit de abtswoning.

Nelle Backers schreef deze blog tijdens haar stage als student Kunstwetenschappen (UGent) in het Abdijmuseum