Bulle
(C) Grootseminarie Brugge

Loop naar de paus! Idesbald en de oudste bul van de Duinenabdij

Nieuws

"Voortschrijdend inzicht" heet dat zeker? Wanneer je iets uit een andere invalshoek bekijkt, zie je soms dingen die je eerder niet zag en die historische "feiten" in een andere context plaatsen. Dat geldt zelfs voor een pauselijke bul die we recent nog gebruikten bij het onderzoek over de derde abt, Idesbald, en waarvan je zou denken dat die al in het lang en het breed bestudeerd is. 

(C) Grootseminarie Brugge - Bulle

 

Die bul is het allereerste pauselijk document voor de Duinenabdij. Ze dateert van 7 februari 1165 en bevestigt voor abt Idesbald de bezittingen. Het stuk is in origineel bewaard in het Brugse Grootseminarie, al ging het loden zegel verloren. Twee jaar geleden kon je het bekijken in de tentoonstelling “Idesbald en de 1000 skeletten”, over begravingen, memorie en onderzoek op stoffelijke resten in de abdij.

(C) Abdijmuseum Ten Duinen - 'Zalige Idesbald en de 1000 skeletten'

 

Veel aanwinsten gebeurden in die tijd van hand tot hand, zonder een geschreven akte. Een periodieke bevestiging door een kerkelijke vorst zoals de paus of een bisschop, of door een wereldlijke vorst zoals de graaf van Vlaanderen, maakte dat een abdij haar bezit juridisch vastgelegd zag. Al zou dat vandaag voor een rechtbank wellicht niet stand houden: alles staat of valt met de lijst bezittingen... die de abdij zelf opstelde en dan gewoon voorlegde ter bevestiging!   

Vorig jaar werd in Sint-Winoksbergen (Bergues in Frans-Vlaanderen) een colloquium georganiseerd over de heilige Winok en vooral de gelijknamige abdij. De organisatoren, het Comité flamand de France en diverse Noord-Franse universiteiten, vroegen het Abdijmuseum om de verhouding van de St.-Winoksabdij met de Duinenabdij toe te lichten, want de cisterciënzers bezaten in Synthe bij Duinkerke hun grootste uithof in de Westhoek. Dat is in een gebied waar Sint-Winoks traditioneel tienden inde, een kerkelijke belasting. De komst van Ten Duinen leidde tot een groot conflict, want de cisterciënzers claimden hiervan vrijgesteld te zijn.

De stukken van Ten Duinen hierover kenden we al. Op dezelfde dag als de bul voor Ten Duinen schreef de paus aan de abdij van Sint-Winoksbergen en aan het Veurnse Sint-Walburgakapittel, dat ze moesten ophouden van de Duinenabdij tienden op het veevoeder te eisen. Het is duidelijk: Ten Duinen had met succes de paus benaderd.

Voor het colloquium bekeken we daarnaast ook het archief van de St.-Winoksabdij. En wat blijkt? Minder dan een week later, op 13 februari 1165, kregen die benedictijnen een eigen pauselijke bevestiging van hun bezit, waaronder de tienden. Met andere woorden: beide instellingen wapenden zich met pauselijke documenten voor het conflict dat losbarstte. En omdat paus Alexander III door omstandigheden in de Franse stad Sens verbleef, konden ze hem vlot benaderen en elk hun rechtstitels krijgen - zonder dat de pauselijke administratie er een tegenstrijdigheid in zag.

De afloop is bekend: er werd een 'compromis' gesloten, dat beide abten netjes bezegelden en waarvan elk een exemplaar meekreeg. Nou ja, compromis: als je het er op na leest, is dat voor Ten Duinen een nederlaag. De Duinenabdij moest wél tienden betalen; alleen veevoeder werd vrijgesteld.                           

(C) Grootseminarie Brugge - Compromis

 

Toen Jan De Cuyper zijn bekende boek over Idesbald schreef, beschouwde hij dat als toegevingen van de zachtmoedige Duinenabt - alvast een vooropname van Idesbalds ‘heilig karakter’. Maar als je alles samen legt, komt er een ander beeld naar voor. Idesbald ging wel degelijk de strijd aan: hij liet niet zomaar over zich heen lopen en zorgde als eerste voor de steun van de paus. Maar hij moest in het zand bijten tegenover de oudere rechten van de benedictijnen - gesteund door dezelfde paus!

(C) Abdijmuseum Ten Duinen - De Cuyper, Boek Idesbald

 

Pas onder de opvolgers van beide abten lijken de relaties tussen beide instellingen enigszins genormaliseerd. Al heb je soms de indruk dat het nooit tot hartelijke betrekkingen tussen de beide kerkelijke grootmachten gekomen is… - maar dat is eens voor later.

Geplaatst door Jan Van Acker

Wetenschappelijk medewerker historisch onderzoek

Ook interessant

Gerestaureerd schilderij monnik Niklaas De Roover © Art Salvage
Collectie

Niklaas De Roover (1750-1833). Dat is de man die afgebeeld staat op dit schilderij. Hij was de laatste monnik van de abdij Ten Duinen die al sinds de 17de eeuw verhuisd was naar Brugge. Dit schilderij werd overgekocht door het Koksijdse gemeentebestuur van de Karmelietessen in Brugge. De gemeenschap zusters wordt er immers opgegeven en de zusters zullen in andere kloosters intrekken. Ook voor het schilderij zochten ze dus een nieuwe thuis. Nu verrijkt het dus de collectie van het Abdijmuseum Ten Duinen.

Het wapen van Martinus Collé, geschilderd in het behandelde drukwerk  (Grootseminarie Brugge - foto door Abdijmuseum Ten Duinen)
Museumverhalen

Het Duinenarchief in het Grootseminarie blijft verbazen. Naast de grote reeksen, die min of meer beschreven zijn, diept de archivaris soms nog wat stukken boven waar ze nog niet aan toe raakte en waarvan enigszins onduidelijk is wat ze juist zijn. En dat levert soms mooie gelegenheidsvondsten op. Zoals een drukwerkje, schitterend verlucht met paginagrote afbeeldingen rond de overwinning van Duinenabt Martinus Collé op zijn tegenabt, Arnold Terrasse.

Baksteen met molenspel  © Abdijmuseum Ten Duinen, inv.nr. 033880
Collectie

In Vlaanderen werden vanaf de 13de eeuw bakstenen geproduceerd. Dit materiaal was al enkele decennia bekend in Noordwest Europa en won steeds meer aan belang. Ook de Duinenabdij was grotendeels gebouwd in baksteen. De collectie van het Abdijmuseum herbergt meer dan 600 verschillende types: goed voor meer dan 1200 digitaal geregistreerde bakstenen. Niet enkel de grote hoeveelheid bakstenen en vormvariëteiten zijn indrukwekkend. Sommige bouwkeramiek valt op door ingekraste of geschilderde motieven, inscripties, voet- en pootafdrukken.