Wat heeft het Abdijmuseum te maken met een pauselijke tiara in het Vaticaan?

Het Abdijmuseum in Koksijde bewaart een gevarieerde collectie religieus erfgoed, waaronder de deelcollectie Bourdon. Deze documentatiecollectie werd in 2009 verworven en bevat naast honderden ontwerptekeningen ook werktuigen, stempels, modellen, foto’s en drukwerk. Daarmee schetst ze een goed beeld van het proces van ontwerp tot uitvoering van kerkelijk en burgerlijk edelsmeedwerk. De ontwerptekeningen zijn gedetailleerd en vaak uitgevoerd in kleur op ware grootte. De firma Bourdon bewaarde van elk object een tekening, vaak een foto, en technische informatie. Dit archief ging bij de stopzetting echter verloren. Enkel het beeldmateriaal uit deze dossiers bleef bewaard.

De in Gent gevestigde familie Bourdon was gedurende vier generaties van 1811 tot 1967 een belangrijke producent van edelsmeedwerk in België. Armand Bourdon-De Bruyne (1818-1903) bouwde het bedrijf uit tot een gerenommeerde leverancier van neogotisch kerkelijk zilver, dat op grote schaal werd vervaardigd. Hun werk is dan ook terug te vinden in kerkelijke collecties in heel Vlaanderen.

Onder impuls van architect Jean Baptist Bethune (1821-1894) kende de neogotiek in de 19de eeuw een sterke ontwikkeling vanuit Brugge en Gent. Bethune vond in Armand Bourdon een getalenteerde uitvoerder voor zijn ontwerpen. Voor hen was de neogotiek de uiting van de echte christelijke kunst. Ze deden veel onderzoek en verzamelden objecten. Bethune stichtte in Maaltebrugge bij Gent een kunstenaarskolonie met gelijkgestemden. Hij werd een gevestigde naam met groot aanzien en de bezieler van de Sint-Lucasscholen.

In 1871 ontwierp Bethune een kroon voor paus Pius IX, geschonken door de dames van het hof van koning Leopold II en koningin Maria Hendrika ter gelegenheid van de 25ste verjaardag van zijn pontificaat. Met dit prestigieuze geschenk betuigde het hof ook zijn steun aan de paus, die in 1870 zijn wereldlijk gezag had verloren toen de pauselijke gebieden werden ingelijfd door het koninkrijk Italië. De tiara verwijst expliciet naar de pauselijke macht. Op de drie kronen staan opschriften die de paus aanduiden als vader van de volkeren, hoogste heerser op aarde en onfeilbare plaatsvervanger van Christus: Regnum atque populorum patri; Orbis supremo in terra rectori; Iesu Christi vicario infallibili. Die onfeilbaarheid had Pius IX zelf in 1870 als dogma laten goedkeuren.

De tiara is gemaakt van zilverlaken geborduurd met rode zijdedraad en gouddraad, en voorzien van drie kronen van verguld zilver, goud en email en bezet met parels, diamanten en edelstenen.

De tiara of driekroon is een hoofddeksel dat specifiek door pausen werd gedragen als teken van hun macht en waardigheid. Sinds de 14de eeuw bestaat ze uit drie kronen rond een hoge muts, die meestal worden geïnterpreteerd als verwijzing naar de drievoudige macht van de paus. Pausen bezaten vaak meerdere tiara’s die ze zelf bestelden of hen werden geschonken door vorsten of landen. De tiara is dan ook een belangrijk symbool voor het pausschap en maakt deel uit van het pauselijk wapenschild.

Pius IX zelf bezat verschillende tiara’s, waaronder exemplaren geschonken door Isabella II van Spanje, en door de Palatijnse wacht ter gelegenheid van zijn 50-jarig bisschopsjubileum. De tiara gemaakt door Armand Bourdon is echter uniek. Ze is de enige in neogotische stijl en daarmee wijkt ze duidelijk af van de andere exemplaren in de pauselijk collectie, waar ze vandaag nog steeds wordt bewaard. Paus Paulus VI verklaarde het historische hoofddeksel later als niet langer passend voor het apostolische werk. Sindsdien heeft geen enkele paus dit historische hoofddeksel nog gedragen.