Detail sacramentstoren van de 'oude kerk' (c) Grootseminarie Brugge
Detail sacramentstoren van de 'oude kerk' (c) Grootseminarie Brugge

Een opmerkelijke tekening in onze expo: het Sacramentshuis van Robrecht de Clercq

Museumverhalen

Primeurs bevat onze expositie ‘Bouwen voor de eeuwigheid’ zeker. Heel wat opgegraven stukken uit het depot werden nooit eerder aan het publiek getoond. Maar ook uit het Duinenarchief komt een stuk dat beslist een primeur is: een afbeelding van een belangrijk stuk uit de abdijkerk in Koksijde, meteen de allereerste eigentijdse tekening van het kerkinterieur.

Naast de oorkonden (eigenlijk de stukken tot 1500) en de rekeningen bevat het archief van de Duinenabdij in het Brugse Grootseminarie ook stukken van vooral na 1500, de “serie B”. De beschrijving hiervan is soms uitvoerig, met volledige, doorgaans aanvaardbare transcripties, soms lapidair samengevat - en jammer genoeg niet altijd even correct.

Met een van die nummers wist de inventarisator geen weg: hij noteerde alleen “Is deze tekening een schets van een eucharistische toren of muurciborium?”, zonder enige datering: “sine anno”. Geef toe dat je daarmee nauwelijks weet wat te verwachten. Er het origineel zelf bij pakken, is dan de boodschap. En in dit geval leverde dat een spectaculair resultaat op.

Het stuk is een pentekening op perkament dat sterk geplooid was. Archivaris Céline Decottignies van het Grootseminarie heeft op ons verzoek het stuk wat gevlakt, zodat we het presentabel konden opnemen in onze tentoonstelling, maar de diepe plooien zijn nog duidelijk merkbaar. Het stuk draagt geen titel, maar stelt een renaissance-bouwwerk voor met een opschrift en de jaartallen “1565” en “XVCXL”.

Detail met het jaartal 1540 en vruchten en architecturale elementen (c) Grootseminarie Brugge
Detail met het jaartal 1540 en vruchten en architecturale elementen (c) Grootseminarie Brugge

Het opschrift verwijst naar het Sacrament van de eucharistie. De twee data, 1540 en 1565, stemmen overeen met de renaissancestijl waarin dit werk gezet is. Op zicht kan de datering, zo niet van de tekening, dan toch van wat voorgesteld wordt, dus al enigszins bepaald worden. Het jaartal 1540 op de tekening zit binnen het abbatiaat van Robrecht de Clercq, dat liep van 1519 tot 1557. Met 1565 zitten we in de periode van Antoon Wydoodt (1557-1566). Beide abten komen in de tentoonstelling met een aantal stukken, waarop ze zelfbewust hun wapen zetten, naar voor.

Abt Robrecht de Clercq op de Grisailles van de Duinenabdij (c) Grootseminarie Brugge
Abt Robrecht de Clercq op de Grisailles van de Duinenabdij (c) Grootseminarie Brugge
Vloertegel met het wapen van abt Robrecht de Clercq (c) Abdijmuseum
Vloertegel met het wapen van abt Robrecht de Clercq (c) Abdijmuseum

Het perkament draagt - zoals de meeste stukken uit het Duinenarchief - op de achterkant een nota, die aangeeft hoe het gerangschikt en waar het bewaard moest worden. Dat is belangrijk, want zo wordt een link gelegd naar enkele gedeeltelijke of volledige inventarissen vanaf de 17de eeuw, die door Duinheren zelf opgesteld zijn. In een ervan wordt bij deze tekening uitdrukkelijk verwezen naar “het oudt clooster vande dunen”.  En dat lijkt heel waarschijnlijk, want we weten dat abt de Clercq in de Koksijdse abdijkerk een Sacramentshuis – waarin de gewijde hosties werden bewaard – oprichtte, dat al tijdens de Beeldenstorm van 1566 grotendeels vernield werd.

Met dat alles hebben we hier dus een unieke afbeelding voor ons liggen: een monumentaal onderdeel van het interieur van de abdijkerk uit het midden van de 16de eeuw, wellicht het Sacramentshuis van abt de Clercq. Meteen de eerste eigentijdse afbeelding van een element van het interieur van de grote abdijkerk.

Het is bekend dat heel wat sacramentshuizen tijdens de Beeldenstorm bewust vernield zijn, omwille van de afkeer die het sacrament van de eucharistie bij de protestanten opriep. Prof. Anne-Laure Van Bruaene en dr. Ruben Suykerbuyk (beiden UGent) hebben recent in diverse publicaties hieraan aandacht geschonken. Het Abdijmuseum betrekt het stuk nu samen met de onderzoekers aan de UGent in een vervolgonderzoek . Wordt dus beslist nog vervolgd!

Alles over de expo en ons randprogramma kom je ook op deze website te weten. 

Geplaatst door Jan Van Acker

Wetenschappelijk medewerker historisch onderzoek

Ook interessant

Detail affiche 'Bouwen voor de eeuwigheid'
Museumverhalen Collectie

Dirk Vanclooster is directeur van het Abdijmuseum Ten Duinen en klapt uit de biecht over de nieuwe expo 'Bouwen voor de eeuwigheid'. "Tot in de zestiende eeuw hebben de Duinheren gebouwen opgetrokken en verbouwd in functie van hun noden. Bij de vele bouwcampagnes hebben de ambachtslieden die er werkten, ongelofelijk veel sporen nagelaten. Het zijn aanwijzingen die je niet altijd onmiddellijk opmerkt of waar je niet bij stil staat. In deze tentoonstelling hebben we ze samengebracht en geconfronteerd met eigentijdse maquettekunst."

De ruïnes van Vitskøl in Denemarken (www.kulturarv.dk)
museumbibliotheek

De cisterciënzerorde en het cisterciënzernetwerk: in overzichtswerken krijg je soms de indruk dat alle abdijen van de orde onder één noemer vallen. Daardoor vind je in zoveel geïllustreerde standaardwerken foto’s van de Duinenabdij volgens Pourbus of van de grote Vlaamse abdijschuren. Maar toch was er beslist ook regionale verscheidenheid. Dat is een van de onderzoekspistes van Éric Delaissé in zijn pas verschenen doctoraat over de Deense kloosters.

(c) Kris Vandevorst
Museumverhalen

Op 22 december 2016, tijdens de graafwerken op de werf van het nieuwe politiekantoor in de Ter Duinenlaan te Koksijde, vond een arbeider fragmenten van een menselijk skelet. Enige tijd later werd een vroegmiddeleeuwse begraafplaats met een vijftigtal graven blootgelegd, én de resten van een nederzetting met restanten van gebouwen van meer dan 13 eeuwen oud. Het agentschap Onroerend Erfgoed stond in voor de archeologische opgravingen en heeft nu het onderzoeksrapport volledig klaar.